Dziecko przysposobione – co to znaczy w świetle prawa?

Dziecko przysposobione jest w świetle prawa dzieckiem osoby lub małżonków, którzy nie są jego rodzicami biologicznymi. Zyskuje prawa i obowiązki podobne do tych, jakie ma dziecko biologiczne, między innymi nazwisko, alimenty oraz prawo do dziedziczenia. Zakres tych skutków zależy od rodzaju adopcji. Poszczególne formy przysposobienia różnią się trwałością więzi, sytuacją rodziny biologicznej i treścią aktu urodzenia.

Co oznacza przysposobienie dziecka?

Przysposobienie, nazywane także adopcją, jest instytucją prawa rodzinnego. Tworzy stosunek prawny przypominający pokrewieństwo między małoletnim a osobą albo małżonkami, którzy przyjmują go do swojej rodziny. Od chwili prawomocnego orzeczenia przysposabiający wykonują władzę rodzicielską i odpowiadają za utrzymanie, wychowanie oraz rozwój dziecka.

Podstawę prawną stanowi Kodeks rodzinny i opiekuńczy, art. 114–127. Przepisy wymagają, aby sąd kierował się przede wszystkim dobrem małoletniego, a nie wyłącznie oczekiwaniami kandydatów na rodziców adopcyjnych. Adopcja może dotyczyć osoby, która nie ukończyła 18 lat i nie pozostaje w związku małżeńskim.

Wiek dziecka również ma znaczenie. Przepisy wskazują dolną granicę wynoszącą 6 tygodni, natomiast górną stanowi ukończenie 18 lat. Jeżeli małoletni ukończył 13 lat, sąd co do zasady potrzebuje jego zgody, o ile dziecko rozumie znaczenie podejmowanej decyzji.

Jakie są rodzaje przysposobienia?

Polskie prawo rozróżnia przysposobienie pełne, niepełne i całkowite. Przysposobienie wspólne opisuje natomiast sytuację, w której dziecko jednocześnie adoptują oboje małżonkowie. Forma orzekana przez sąd wpływa między innymi na kontakty z rodziną biologiczną, dziedziczenie i możliwość rozwiązania adopcji:

Przysposobienie pełne

Przysposobienie pełne włącza dziecko do rodziny adopcyjnej tak, jakby było jej potomkiem od urodzenia. Wygasa władza rodzicielska rodziców biologicznych, a dziecko traci cywilnoprawne więzi z nimi oraz z ich krewnymi. Jednocześnie powstają relacje z rodziną przysposabiającego – obejmują one między innymi dziadków, rodzeństwo i dalszych krewnych.

W konsekwencji małoletni dziedziczy po rodzicach adopcyjnych na takich zasadach jak ich dziecko biologiczne. Zwykle otrzymuje także ich nazwisko. Sąd może zarządzić sporządzenie nowego aktu urodzenia albo naniesienie odpowiedniej wzmianki, zależnie od sytuacji prawnej i rodzaju orzeczenia.

Przysposobienie niepełne

Przy przysposobieniu niepełnym nowa więź powstaje między dzieckiem a przysposabiającym, ale dziecko zachowuje relacje prawne z rodziną biologiczną. Ma to znaczenie przy dziedziczeniu, kontaktach i obowiązku alimentacyjnym. Nie tworzą się natomiast pełne więzi między dzieckiem a krewnymi osoby adoptującej.

Małoletni zachowuje dotychczasowy akt urodzenia. Nazwisko może pozostać bez zmian albo zostać połączone z nazwiskiem przysposabiającego, jeśli spełnione są wymagane warunki. Ta forma występuje rzadziej i może zostać zmieniona na pełną, gdy przemawia za tym dobro dziecka.

Przysposobienie całkowite

Przysposobienie całkowite, określane również jako anonimowe, jest szczególną odmianą adopcji pełnej. Stosuje się je między innymi wtedy, gdy rodzice biologiczni wyrazili zgodę na anonimowe przysposobienie, są nieznani albo zostali pozbawieni władzy rodzicielskiej. Zgoda blankietowa nie wskazuje konkretnych przyszłych rodziców.

Ta forma jest nierozwiązywalna. Dziecko otrzymuje nową tożsamość prawną, a jego pochodzenie nie wynika z nowego aktu urodzenia. Rodzice biologiczni nie mogą później odwołać zgody udzielonej na takich zasadach.

Przysposobienie wspólne

Przysposobienie wspólne polega na jednoczesnej adopcji przez oboje małżonków. Każde z nich uzyskuje status rodzica i odpowiada za dziecko na równych zasadach. Wspólna adopcja nie jest dostępna dla osób pozostających jedynie w konkubinacie lub związku partnerskim.

Kto może przysposobić dziecko?

Kandydat musi być pełnoletni, mieć pełną zdolność do czynności prawnych oraz osobiste kwalifikacje pozwalające przypuszczać, że prawidłowo wypełni obowiązki rodzicielskie. Sąd ocenia także zdrowie, sytuację mieszkaniową, dochody, stabilność emocjonalną i motywację. Nie istnieje jedna ustawowa górna granica wieku, lecz różnica między dorosłym a dzieckiem powinna odpowiadać typowej relacji rodzic–dziecko.

Adoptować może małżeństwo albo osoba samotna. Przy przysposobieniu wspólnym wymagana jest zgoda obojga małżonków. Osoba samotna przechodzi podobną kwalifikację, choć sąd i ośrodek adopcyjny szczegółowo badają, czy ma zapewnione stałe wsparcie i warunki do samodzielnej opieki.

Inaczej przebiega adopcja dziecka małżonka. Ojczym albo macocha mogą przysposobić małoletniego, jeśli przemawia za tym jego dobro, a wymagane zgody zostały uzyskane. Zgoda biologicznego rodzica nie zawsze jest konieczna, na przykład gdy rodzic nie żyje, jest nieznany albo został pozbawiony władzy rodzicielskiej.

Jak wygląda procedura przysposobienia?

Postępowanie zaczyna się od kontaktu z ośrodkiem adopcyjnym oraz zgromadzenia dokumentów. Kandydaci przechodzą rozmowy z psychologiem i pedagogiem, wywiad środowiskowy oraz szkolenie, chyba że przepisy zwalniają ich z tego obowiązku, jak często bywa przy adopcji dziecka małżonka.

Najczęściej potrzebne są:

• wniosek o przysposobienie wraz z uzasadnieniem,
• życiorys osoby albo osób ubiegających się o adopcję,
• odpis aktu urodzenia lub aktu małżeństwa,
• zaświadczenie o niekaralności,
• informacje o zatrudnieniu i dochodach,
• zaświadczenie lekarskie o braku przeciwwskazań do opieki nad dzieckiem.

Po kwalifikacji wniosek trafia do sądu rodzinnego właściwego według miejsca zamieszkania dziecka albo wnioskodawców. Sąd sprawdza, czy małoletni jest prawnie dostępny do adopcji, czyli czy uzyskano wymagane zgody lub uregulowano władzę rodzicielską biologicznych rodziców.

Rozprawa odbywa się w składzie jednego sędziego i dwóch ławników. Sąd wysłuchuje kandydatów, osoby, których zgoda jest potrzebna, a w miarę możliwości także dziecko. Po ocenie wszystkich okoliczności wydaje postanowienie, które staje się prawomocne po upływie terminu przewidzianego procedurą.

Jakie skutki ma przysposobienie?

Przysposobione dziecko może otrzymać nazwisko rodzica adopcyjnego albo nazwisko dwuczłonowe, złożone z dotychczasowego i nowego nazwiska. Przy adopcji dziecka małżonka sąd ustala nazwisko, jakie nosiłoby wspólne dziecko małżonków. Po ukończeniu 13 lat zmiana imienia wymaga co do zasady zgody małoletniego.

Pełne przysposobienie daje dziecku prawo do dziedziczenia po rodzicach adopcyjnych i ich rodzinie. Przy adopcji niepełnej zakres dziedziczenia jest węższy, ponieważ utrzymują się także określone więzi z rodziną biologiczną. Rodzice adopcyjni mają obowiązek utrzymania dziecka, a przy przysposobieniu pełnym lub całkowitym obowiązek alimentacyjny rodziców biologicznych co do zasady wygasa.

Dziecko przysposobione nie jest tylko podopiecznym. W zakresie wynikającym z rodzaju adopcji staje się członkiem rodziny z prawami i obowiązkami dziecka biologicznego.

Informacje o adopcji znajdują się w aktach stanu cywilnego, ale sposób ich ujawnienia zależy od formy przysposobienia. Przy adopcji całkowitej nowy akt urodzenia nie wskazuje biologicznego pochodzenia dziecka. Każdą sprawę sąd ocenia indywidualnie, ponieważ forma adopcji musi odpowiadać realnej sytuacji małoletniego.